Program ochrony drewnianych kościołów

Jest to odpowiedź na narastający problem pożarów i kradzieży w zabytkowych obiektach sakralnych. W ramach programu, w drewnianych kościołach zlokalizowanych na terenie całego kraju, instalowane będą zabezpieczenia przeciwpożarowe i antywłamaniowe. Jest to inicjatywa o charakterze długofalowym – w następnych latach ochroną będą obejmowane kolejne zabytkowe obiekty. Program jest elementem szerszych działań związanych z mecenatem kultury, realizowanych pod hasłem „PZU dla kultury i sztuki”.

Polska architektura sakralna to ważny element kulturowego dziedzictwa Europy. Na terenie naszego kraju znajduje się ponad 2 700 obiektów tego rodzaju, w tym 1729 drewnianych kościołów. Zabytkowe świątynie stanowią ogromną wartość kulturową i historyczną. Świadczy o tym fakt, iż sześć z nich (położonych w miejscowościach Sękowa, Binarowa, Haczów, Blizne, Dębno i Lipnica Murowana) znajduje się na liście Światowego Dziedzictwa Kultury UNESCO.

Niestety drewniane kościoły, z uwagi na fakt zgromadzonych w nich wartościowych zbiorów sztuki sakralnej, bardzo często są obiektem włamań i kradzieży. Dodatkowo co roku liczba obiektów drewnianej architektury sakralnej maleje z powodu pożarów.

W ostatnim dziesięcioleciu XX w. spłonęło w Polsce ponad 50 świątyń (m.in. kościoły w Tarnowie (XVI w.), Witkowie (XVII w.), Rożnowicach (XVIII w.). Tylko w 2004r. zanotowano w Polsce 137 pożarów w obiektach kultu religijnego. Z analizy pożarów obiektów zabytkowych wynika, że w blisko 60% przypadków przyczyną pożarów są podpalenia, które często są sposobem na zatarcie śladów kradzieży.
Jak wynika z danych zebranych przez Ośrodek Ochrony Zbiorów Publicznych od kilku lat liczba kradzieży w obiektach sakralnych nie spada poniżej 1000 rocznie. Z policyjnych statystyk wynika, że w 2004r. okradzionych zostało ponad 1250 obiektów sakralnych. Do głównych przyczyn wysokiej liczby kradzieży należy zaliczyć fakt, że drewniane kościoły położone są z reguły na uboczu, z dala od skupisk ludzi. Dodatkowym zjawiskiem, które przyczynia się do utrzymywania się wysokiej liczby kradzieży w obiektach sakralnych jest rozwój czarnego rynku handlu dziełami sztuki i aktualnie panująca moda na określone rodzaje dóbr kultury. Najważniejszą przyczyną pozostaje jednak brak odpowiednich zabezpieczeń przeciwpożarowych i antywłamaniowych lub ich zły stan w przeważającej ilości drewnianych kościołów.

Aby przeciwdziałać tym zagrożeniom, PZU SA stworzył we współpracy z Sekretariatem Episkopatu Polski oraz Ośrodkiem Ochrony Zbiorów Publicznych, program prewencyjny, którego celem jest objęcie drewnianych kościołów ochroną przeciwpożarową i antywłamaniową. Program jest częścią szerszych działań na rzecz kultury narodowej, realizowanych przez PZU SA pod hasłem „PZU dla kultury i sztuki”.

„Jako wieloletni mecenas kultury narodowej zdecydowaliśmy się objąć ochroną drewniane kościoły. Są to obiekty o olbrzymim znaczeniu kulturowym i historycznym, w sposób szczególny narażone na straty związane z pożarami i kradzieżami. Drewniane kościoły z reguły nie posiadają żadnych zabezpieczeń, które mogłyby je chronić przed zagrożeniami. Mamy nadzieję, że nasz program przyczyni się do zachowania bogactwa drewnianej architektury sakralnej w Polsce, tak ważnej także dla kulturowego dziedzictwa Europy” - powiedział Tomasz Fill, rzecznik prasowy PZU SA.

W ramach programu, ochroną będą obejmowane kolejne obiekty zlokalizowane na terenie całego kraju. Program będzie realizowany poprzez wyposażanie drewnianych kościołów w indywidualnie zaprojektowane systemy przeciwpożarowe i antywłamaniowe. Dodatkowo PZU SA będzie wspierał Ośrodek Ochrony Zbiorów Publicznych w działaniach mających na celu edukację administratorów zabytkowych obiektów sakralnych. W ramach programu wydany zostanie specjalny poradnik na temat prawidłowego zabezpieczania zabytkowych drewnianych kościołów.

Program ochrony drewnianych kościołów został sfinansowany z funduszu prewencyjnego spółki. PZU SA jest jednym z nielicznych towarzystw ubezpieczeniowych, które stworzyły taki fundusz. Środki z tego funduszu są przeznaczane na likwidację zagrożeń dla zdrowia i życia ludzi, a także ich mienia.

Drewniane kościoły w Polsce – liczby i fakty.

• Na terenie Polski znajduje się 2 785 drewnianych obiektów sakralnych, w tym 1729 drewnianych kościołów oraz 730 dzwonnic, 315 kaplic, 11 kostnic. W przeważającej mierze są to świątynie wyznania rzymsko-katolickiego, które powstały w okresie od XV do XX w.;
• Większość drewnianych kościołów zlokalizowanych jest w obszarze centralnej, południowej i wschodniej Polski (w szczególności na terenie województw: mazowieckiego, małopolskiego, podkarpackiego, śląskiego, lubelskiego i podlaskiego);
• Sześć drewnianych kościołów, położonych w miejscowościach Sękowa, Binarowa, Haczów, Blizne, Dębno i Lipnica Murowana, znajduje się na liście Światowego Dziedzictwa Kultury UNESCO;

Zagrożenia drewnianych kościołów – pożary

• W ostatnim 10-leciu XX w. w wyniku pożarów przestało istnieć w Polsce ponad 50 świątyń (m.in. kościoły w Tarnowie (XVI w.), Witkowie (XVII w.), Rożnowicach (XVIII w.);
• Tylko w 2004r. zanotowano w Polsce 137 pożarów w obiektach kultu rel.;
• Z analizy pożarów obiektów zabytkowych wynika, że w blisko 60% przypadków przyczyną pożarów są podpalenia, które często są sposobem na zatarcie śladów kradzieży (54 przypadki w 2003r. – według danych KGP);
• Najczęstsze przyczyny pożarów w drewnianych obiektach sakralnych: nieostrożność przy posługiwaniu się ogniem otwartym, wady urządzeń i instalacji elektrycznych, wadliwe instalacje odgromowe, bądź ich brak.

Zagrożenia drewnianych kościołów – kradzieże

• W latach 1981-1989 liczba kradzieży z obiektów sakralnych wahała się w granicach 470-700 rocznie. W 1990r. nastąpił gwałtowny wzrost liczby kradzieży – w ciągu zaledwie jednego roku popełniono ich aż 1153;
• Jak wynika z policyjnych statystyk w 2004r. w obiektach sakralnych miały miejsce 733 kradzieże oraz 521 kradzieży z włamaniem;
• Z obiektów sakralnych najczęściej giną obrazy, rzeźby i figury, ikony, monety, świeczniki i lichtarze, zegary, kielichy mszalne i monstrancje;
• Główne przyczyny kradzieży zabytkowych obiektów sakralnych według Ośrodka Ochrony Zbiorów Publicznych: o położenie obiektu (na uboczu, z dala od skupisk ludzkich),
  o aktualna moda na określone rodzaje dóbr kultury,
  o wielkość lokalnego środowiska przestępczego,
  o notowania dzieł sztuki w antykwariatach i domach aukcyjnych,
  o brak poczucia zagrożenia przestępczością u osób odpowiedzialnych za bezpieczeństwo obiektów,
  o zły stan zabezpieczeń mechanicznych,
  o zły stan ogrodzenia i oświetlenia obiektu i terenu wokół niego, brak systemu sygnalizacji włamania i napadu.

Drewniane kościoły objęte ochroną przeciwpożarową i antywłamaniową

• Kościół p.w. Najświętszego Serca Pana Jezusa, Godzięcin (woj. d/ś XVI );
• Kościół p.w. św. Mikołaja, Gąsawa (woj. kujawsko-pomorskie), XVII w.;
• Kościół p.w. św. Szymona i Tadeusza Judy, Kosieczyn (woj. lubuskie), XV w.;
• Kościół p.w. św. Rocha, Postękalice (woj. łódzkie), XVIIIw.;
• Kościół p.w. św. Michała Archanioła, Binarowa (woj. małopolskie), XVI w., wpisany na listę Światowego Dziedzictwa UNESCO;
• Kościół p.w. św. Michała Archanioła, Szalowa (woj. małopolskie), XVIII w.;
• Kościół pomocniczy (cmentarny) p.w. św. Szymona i Judy, Białka tatrzańska (woj. małopolskie); XVIIIw;
• Kościół parafialny p.w. św. Wawrzyńca, Glinianka (woj. maz.XVIII w)
• Kościół p.w. św. Anny, Święcany (woj. podkarpackie), XVI w.;
• Kościół p.w. św. Doroty, Trzcinica (woj. podkarpackie), XV w.;
• Kościół p.w. św. Anny, Kalinówka Kościelna (woj. podlaskie), XVIII w.;
• Kościół p.w. Matki Boskiej Częstochowskiej, Kieżmark (woj. pom.XVIII ),
• Kościół p.w. św. Stanisława, Chotelek Zielony (woj. świętokrzyskie), XVI w.;
• Kościół Odpustowy „Na Półku” p.w. Narodzenia Najświętszej Maryi Panny, Bralin, (woj. wielkopolskie), XVIII w.;
• Kościół p.w. św. Mikołaja, Tarnowo Pałuckie (woj. wielkopolskie), XVIII w.

Pożary drewnianych kościołów – studium przypadku