W czym tkwi sęk? Polski idiom z leśnym charakterem

Nie ma drzewa bez sęków, tak jak nie ma „róży bez kolców”

Sęki to pozostałości po usuniętych gałęziach lub pędach wyrosłych z pączków śpiących – odpadłych w sposób naturalny w wyniku oczyszczania się drzew, lub odciętych w wyniku podkrzesywania.

W polskiej nomenklaturze leśnej sęki kwalifikowane są do grupy pierwotnych wad drewna – oznacza to, że powstają wyłącznie w drewnie żywych drzew. Obecność sęków w znacznym stopniu obniża jakość surowca drzewnego. Jak podają Giefing i Pazdrowski (2012), sęki eliminują z wyższych klas jakości od 50 do 90% surowca drzewnego spełniającego warunek wymiaru.

Pies z Winterstein a polski sęk – czyli „co ma piernik do wiatraka?”

Łupanie sękatego drewna sprawia nie lada trudność, wie o tym każdy, kto choć raz podjął się tego wyzwania. Sęk w drewnie oznacza wadę, element zniekształcający, niedopuszczalny, wpływający nań negatywnie. Sęki zmieniają  układ włókien, co stanowi przyczynę trudności podczas łupania drewna. W mowie potocznej, gdy znajdujemy źródło jakiegoś problemu nie do pokonania, odkrywamy sedno sprawy, o której mowa, często używamy wyrażenia „w tym sęk” („sęk w tym, że…”). Powiedzenie z sękiem w roli głównej jest odpowiednikiem niemieckiego idiomu* „Da liegt der Hund begraben” (dosłownie: „Tu leży pies pogrzebany”). Historia tego frazeologizmu sięga XVII-wiecznych Niemiec, gdzie w miejscowości Winterstein  pochowano psa Stuczela, który w okresie wojny trzydziestoletniej dostarczał wojskową pocztę a także listy miłosne wymieniane pomiędzy właścicielem zamku Winterstein a jego ukochaną mieszkającą w pałacu w Gotha. W podziękowaniu za wierną służbę, wyprawiono Stuczelowi uroczysty pogrzeb i pochowano go na cmentarzu w Winterstein, czemu sprzeciwił się miejscowy pastor. Szczątki psa przeniesiono zatem pod zamek, a na nagrobku wyryto inskrypcję, której fragment utrwalił się w języku niemieckim jako wyrażenie oznaczające sedno sprawy, źródło problemu. Na polskim podwórku odpowiednikiem miejsca pochówku psa został sęk.

Oswoić sęki/oswoić lęki

1. „na słodko”

Z sękami można rozprawić się „na słodko”. Wystarczy zjeść kawałek sękacza, a zła sława tej niedopuszczalnej wady drewna odejdzie w niepamięć. Sękacz jest tradycyjną, regionalną specjalnością Podlasia, a historia jego wypieku sięga średniowiecza. Jest to ciasto, którego sposób wypieku (obracanie na rożnie nad otwartym ogniem) powoduje, że po upieczeniu przypomina ono pień bardzo sękatego drzewa, a na przekroju widoczne są warstwy ciasta przypominające słoje przyrostów rocznych.

2. „na wesoło”

„- Tylko skąd pewność, że Rozencwajgowa by wyzionęła ducha?
- W tym właśnie sęk...
- Co?
- Sęk!!!
- Kto???
- SĘK!!!
- Nic nie rozumiem.
- Deska, w środku sęk!”

To fragment skeczu Kabaretu Dudek, określanego „Panem Tadeuszem polskiego kabaretu”. Oparty na humorze żydowskim, bardzo zgrabnie wplata motyw sęka, który to sęk, na początku całkiem niepozorny, staje się nagle sensem, istotą, przysłowiowym „sękiem” dialogu. 

3. „na bogato”

W komnatach zamku w Kórniku (woj. wielkopolskie), rezydencji arystokratycznej rodziny Działyńskich, znajduje się wiele cennych, bogato zdobionych mebli, prawdziwych arcydzieł rzemieślników z okolic Poznania. W główny wątek tego artykułu idealnie wpisuje się stół z zamkowego salonu. Nie byłoby w nim nic szczególnego, gdyby nie to, że jego blat został pokryty mozaiką ułożoną z sęków pochodzących z szesnastu gatunków drzew z kórnickiego parku.

Według legendy krążącej po zamkowych korytarzach, córki Tytusa Działyńskiego (Elżbieta, Jadwiga, Maria, Cecylia i Anna), obudzone w środku nocy, potrafiły wymienić po kolei wszystkie gatunki drzew, z których sęków wykonany był stół w salonie. Do dziś zachwyca pomysłowość i kunszt wykonania tego niezwykłego mebla.

Sęk – wada drewna niepożądana w sortymentach najlepszej jakości, słowo określające problem, szkopuł, trudność, mimo wszystko da się lubić.  Istnieją na to sposoby i dowody.

*Idiom (gr. idioma – właściwość) – zwrot charakterystyczny dla danego języka, nieprzetłumaczalny dosłownie. Znaczenie idiomu jest na ogół odmienne od znaczenia poszczególnych jego części.