DREWNO.PL - Portal branży drzewnej - ogłoszenia
TARCICA.PL - internetowy sklep drzewny
 

POLSKIE LASY W EUROPIE

Autor: Wojciech Gil
Źródło: Poznajmy Las nr 04/2004
Data: 2004-12-01


Nie tak dawno w naszych skrzynkach na listy znalazło się przesłanie prezydenta RP „Tak dla Unii”. Przytoczone w nim dane charakteryzujące status ekonomiczny naszego kraju na tle państw UE nie są zbyt optymistyczne.

Produkt krajowy brutto na jednego mieszkańca (dane z roku 2000) w najbiedniejszej w Unii Grecji (15 tys. 300 euro) przewyższa znacznie analogiczną wartość dotyczącą Polski (8 tys. 783 euro). Ba, w grupie 10 państw kandydujących znajdujemy się pod tym względem na miejscu... 3 od końca. Pozostaje mieć nadzieję, że wkrótce sytuacja ta ulegnie zmianie na lepsze.

Sfera ekonomiczna, chociaż powszechnie uznana za najważniejszą, jest tylko jedną z dziedzin składających się na pełen obraz miejsca naszego kraju wśród dalszych i bliższych europejskich „sąsiadów”. Gdy spojrzeć na przykład na ekologię, a dokładniej - na lasy, porównanie nie wypada już tak niekorzystnie.

Jakie są najważniejsze cechy lasów rosnących na naszym kontynencie – spróbujmy odpowiedzieć na to pytanie przytaczając nieco danych z dostępnych raportów krajowych (Leśnictwo 2002) i zagranicznych (wybrane publikacje Organizacji Narodów Zjednoczonych).

Powierzchnia leśna.

W Europie widać wyraźny kontrast pomiędzy zalesioną Skandynawią (59%) i Półwyspem Pierenejskim (50%), a północno-zachodnią częścią kontynentu o niskiej lesistości (11%).

Polska należy do krajów europejskich o przeciętnej lesistości (ok. 29% przy średniej europejskiej 33%). Daleko nam w tej dziedzinie do takich „potentatów” jak Finlandia czy Szwecja. Na jednego mieszkańca Finlandii przypada ponad 4 ha lasu, na Szweda ponad 3 ha. Statystyczny Polak ma „do dyspozycji” zaledwie 0.23 ha lasu, a statystyczny Europejczyk – 0.3 ha. To i tak dużo większe cyfry niż analogiczne wielkości w Wielkiej Brytanii, Belgii i Danii (poniżej 0.1 ha na 1 mieszkańca).

W ciągu ostatnich 10 lat powierzchnia leśna w Europie zwiększyła się o blisko 5 mln ha. Jednocześnie jednak ubyło środowisk o wysokim stopniu naturalności. Wpływ gospodarki ludzkiej zaznaczył się także w rosnącym rozdrobnieniu kompleksów leśnych.

Za lasy naturalne (czyli nie będące pod wpływem człowieka) uznano 4% wszystkich lasów Europy. Większość z nich rośnie w miejscach trudno dostępnych i niesprzyjających powstawaniu centrów mieszkalnych lub przemysłowych – na północy Skandynawii, północnych obszarach europejskiej części Rosji, w Alpach i regionie bałkańskim. W sumie 12 krajów europejskich (na 38 ujętych w badaniu) wykazało ponad 1-procentowy udział lasów naturalnych w całkowitej powierzchni leśnej. Najwięcej takich lasów, bo aż 16.1% ma Szwecja. Wśród wspomnianej „dwunastki” znalazła się także Polska (1.6%).

Nasz kraj znajduje się za to daleko „w tyle”, jeśli chodzi o zakładanie plantacji drzew szybko rosnących. Przodują w tej dziedzinie Hiszpania, Turcja, Wielka Brytania i Irlandia, Francja i Portugalia. Plantacji leśnych nie mają w ogóle Finlandia, Niemcy i Austria.

Znaczny wzrost powierzchni leśnej w Europie to w zdecydowanym stopniu efekt odnowień i zalesień. Najwięcej upraw leśnych powstaje co roku w Szwecji (206 tys. ha), Francji (192 tys. ha) i Finlandii (188 tys. ha). Polska, odnawiając i zalesiając rocznie 69 tys. ha znajduje się w tej dziedzinie w ścisłej czołówce europejskiej. Nowe lasy powstają głównie przez sadzenie lub siew (w 16 krajach europejskich wyłącznie metodami sztucznymi). W południowej i południowo wschodniej części kontynentu większą rolę odgrywa odnowienie naturalne – w tym wegetatywne, z odrośli.

Skład gatunkowy i wzrost lasów

Skład gatunkowy lasów i ich rozmieszczenie jest uzależniony od położenia geograficznego kraju, w którym rosną. W pewnym stopniu jest to również związane ze stosowaną strategią zagospodarowania hodowlanego. W ciągu ostatnich dwustu lat leśnictwo europejskie wyraźnie faworyzowało jednogatunkowe drzewostany iglaste, co spowodowało znaczne zmniejszenie naturalnego zasięgu występowania lasów mieszanych. Obecnie ich powierzchnia stale wzrasta. W całej Europie zajmują one ok. 15 mln ha (14% powierzchni leśnej), przy przyjęciu założenia, że w składzie gatunkowym lasu mieszanego udział drzew iglastych lub liściastych nie może przekraczać 75%. Stosunkowo najwięcej tego typu drzewostanów mają w Europie: Malta (60%), Czechy (56%), Łotwa i Estonia (powyżej 40%). W Polsce lasy mieszane zajmują ok. 18% powierzchni leśnej.

Jednogatunkowe lasy iglaste dominują z przyczyn naturalnych przede wszystkim w krajach położonych na północy Europy oraz w krajach górzystych – Austria, Niemcy, Szwajcaria. Bory sosnowe są również najważniejszym ekosystemem leśnym w naszych warunkach klimatyczno-siedliskowych. Z inną sytuacją mamy do czynienia w Wielkiej Brytanii, gdzie duży udział gatunków iglastych to efekt wieloletniej polityki leśnej popierającej uprawę introdukowanego świerka sitkajskiego. Największy udział gatunków liściastych w drzewostanach mają państwa położone na południowych krańcach kontynentu: Jugosławia (87%), Chorwacja (82%), Węgry (78%) i Włochy (72%).

Zasobność drzewostanów w Europie jest bardzo zróżnicowana. W Polsce wynosi ona 213 m3/ha. Niewiele krajów może pochwalić się podobnymi wynikami, gdyż w większości z nich zasobność jest mniejsza lub dużo mniejsza od 200 m3/ha, a w Islandii, Irlandii, Grecji i Hiszpanii wynosi ona grubo poniżej 100 m3/ha. Średnia unijna to 140 m3/ha. W kompleksy mogą wpędzić jedynie dane z Austrii (309 m3/ha), Słowenii i Niemiec – ok. 280 m3/ha oraz z Czech i Słowacji (po ok. 260 m3/ha). Roczny przyrost miąższości drzewostanów jest największy w Europie Zachodniej i Centralnej (ponad 5 m3/ha). Głównymi czynnikami ograniczającymi wzrost są: długość okresu wegetacyjnego na północy Europy i susze na południu kontynentu.

Struktura wiekowa lasów

Około 21 mln ha zajmują w Europie lasy odroślowe, nie przekraczające na ogół 30 roku życia. Są one zlokalizowane głównie w południowej części Europy – w Francji (7 mln ha), Włoszech (3.5 mln ha) i w Grecji (ponad 2 mln ha).

Najliczniej reprezentowane klasy wiekowe tzw. wysokopiennych lasów Europy mieszczą się w przedziale od 20 do 80 lat. Jest to wynik wielkoskalowych zalesień po II wojnie światowej, które miały miejsce głównie w centralnej części kontynentu. Na naszym kontynencie rośnie blisko 13 milionów ha lasów w wieku powyżej 100 lat. Równomierny rozkład klas wieku (żadna z klas wieku nie zajmuje więcej niż 1/5 powierzchni leśnej) występuje w Szwajcarii, Luksemburgu, Czechach, Finlandii i Norwegii. Wśród krajów, u których dominuje określona klasa wieku drzewostanów, wyróżnia się Irlandia, gdzie ponad 20% powierzchni leśnej zajmują uprawy i młodniki w wieku poniżej 10 lat. Jest to efekt zalesień zasilanych z funduszy Unii Europejskiej. W podobnej sytuacji znajdują się Portugalia, Austria i Dania. W Niemczech z kolei udział najmłodszych klas wieku jest bliski 0%, ale można to wytłumaczyć zmianami w postępowaniu hodowlanym i preferowaniu odnawiania pod okapem starszego drzewostanu (tzw. idea ciągłej pokrywy leśnej). Różnice w przeciętnym wieku drzewostanów Europy wynikają również z zróżnicowania przyjętego wieku rębności dla poszczególnych gatunków drzew. Na przykład wiek rębności sosny wynosi od 110 do 180 lat w krajach skandynawskich, 80 do 120 lat w Centralnej Europie, 60 – 70 lat na Węgrzech, a w krajach leżących nad Atlantykiem nawet 50 lat.

Ochrona przyrody

W Europie istnieje ok. 90 różnych form ochrony terenów leśnych, od parków narodowych począwszy, a na lasach o walorach estetycznych skończywszy. Te same formy ochrony mają różną – w zależności od kraju – rangę. Przykładem jest park narodowy, który w Polsce jest najwyższą kategorią ochrony przyrody, podczas gdy w kategoryzacji IUCN ustępuje ważnością rezerwatom. Dodatkowo ochrona przyrody jest „wspomagana” - tak jak ma to miejsce w Polsce - kategoriami lasów ochronnych (np. glebochronnych, wodochronnych, itp.). Gdyby rozpatrywać tylko lasy objęte ścisłą ochroną (łatwiejszą do zdefiniowania), okazałoby się, że w krajach Unii Europejskiej jest ich znacznie mniej (zwykle poniżej 1.8%) niż w krajach nie należących do tego obszaru. Polska ze swoimi 2% plasuje się mniej więcej pośrodku listy, na której czele stoją Lichtenstein (24% wszystkich lasów jest pod ścisłą ochroną), Słowacja (18%) i Portugalia (16%).

Położenie geograficzne wpływa również zdecydowanie na bogactwo fauny i flory w lasach. W większości lasów europejskich występuje mniej niż 150 gatunków drzew, chociaż widoczny jest tutaj kontrast pomiędzy państwami z południa i północy Europy na korzyść lasów ze strefy śródziemnomorskiej. W zależności od położenia kraju w lasach rośnie od 200 do ponad 2000 (w Jugosławii) gatunków roślin naczyniowych. Większe ich liczby stwierdzono w krajach południowo i wschodnioeuropejskich (w polskich lasach doliczono się ok. 550), a najmniejsze na północy Europy.

Połowa liczby gatunków ssaków europejskich zamieszkuje lasy, w zależności od kraju – od 20 do 96. W Polsce występuje ich ponad 70 gatunków. Najwięcej ssaków leśnych żyje w lasach Jugosławii, Czech i Słowacji, Litwy. Również w Czechach i na Słowacji, ale także w Austrii, Polsce, krajach skandynawskich i na Litwie w lasach gnieździ się znacznie ponad 100 gatunków ptaków. Dużo mniej – poniżej 60 gatunków - można spotkać w lasach niemieckich, włoskich i w krajach Beneluxu. Stan zdrowotny lasów Polski nie przedstawia się korzystnie na tle innych państw europejskich. Mamy wprawdzie zdrowsze lasy niż mają Czesi, Ukraińcy i Włosi, ale też dużo bardziej zniszczone niż lasy Rumunii, Austrii i Finlandii, w których stopień defoliacji drzew (ubytek aparatu asymilacyjnego) jest niewielki – ok. 60% drzew w tych lasach wykazuje defoliację mniejszą od 10%.

Przytoczone liczby pokazują, że polskie lasy są właściwie zarządzane, zasobne i dobrze chronione. Dzięki temu są w stanie spełniać zarówno funkcje produkcyjne, ochronne, jak i społeczne. Leśnictwo jest zapewne jedną z dziedzin, która znakomicie odnajduje się w Europie, a wielu przypadkach (nowoczesna polityka leśna, zagospodarowanie hodowlane) może służyć przykładem innym krajom.

Wojciech Gil


 
Komentarze Komentarze do artykułuSkomentuj Dodaj komentarz

Brak komentarzy. Twój komentarz może być pierwszy.

Powrót

REKLAMA

REKLAMA

REKLAMA


 
 
facebook
newsletter

Zapisz się na bezpłatny

Wiadomości z portalu na e-mail

Zapisz