DREWNO.PL - Portal branży drzewnej - ogłoszenia
Przewodnik dla stolarzy - Jan Heurich
 

Zasoby odpadów drzewnych w Polsce

Pellets-Expo

Autor: mgr inż. Aleksandra Szostak, doc. dr hab. Ewa Ratajczak, ITD, Poznań
Źródło: Pellets-Expo
Data: 2003-08-10


Drewno i jego pochodne są wykorzystywane w wielu dziedzinach gospodarki. Procesowi jego pozyskiwania, przetwarzania w materiały i gotowe wyroby drzewne oraz dalej - konsumpcji i eksploatacji indywidualnej, zbiorowej i przemysłowej, towarzyszy zjawi-sko powstawania różnego rodzaju odpadów drzewnych. Rodzi to określone implikacje i problemy o charakterze technologicznym, ekonomicznym i ekologicznym. Odpady i ich zagospodarowanie to jeden z ważniejszych aspektów funkcjonowania sektora leśno-drzewnego.

Do połowy 1997 r. polskie ustawodawstwo nie obejmowało w zasadzie gospodarki odpadami. Dopiero starania Polski o wejście w struktury Unii Europejskiej i obowiązek transpozycji prawa unijnego wymogły dostosowanie zasad ochrony środowiska do standardów Wspólnoty. Spowodowało to m.in. konieczność opracowania strategii zarządzania odpadami, opartej - podobnie jak w UE - na zasadach:
• zapobiegania i minimalizacji ich powstawania,
• zapewnienia odzysku, w tym głównie recyklingu odpadów, których powstania nie można uniknąć,
• unieszkodliwiania (poza składowaniem).

Podział odpadów drzewnych
Odpady drzewne można klasyfikować w różnych przekrojach. Technologiczna ciągłość miejsc ich powstawania pozwala na pierwszy podział, a mianowicie na:
• odpady przemysłowe, powstające w toku wytwarzania produktów finalnych,
• odpady poużytkowe, powstające w toku użytkowania gotowego wyrobu lub jego części, jako wynik naturalnego (technicznego) lub moralnego zużycia.

Z gospodarczego punktu widzenia, biorąc pod uwagę możliwości i zakres zastosowania odpadów drzewnych, także jako alternatywnego źródła surowca drzewnego, można dokonać podziału na:
• odpady użytkowe (surowiec wtórny), które mogą być wykorzystane:
- w tym samym procesie produkcyjnym, w którym powstały,
- w tym samym procesie, w którym powstały, lecz po uprzednim przystosowaniu,
- w innych procesach,
- w różnorodny sposób;
• odpady nieużytkowe, które może cechować:
- nieużyteczność całkowita, jeśli w danym czasie nie jest znana, gospodarczo uzasadniona, technologiczna metoda wykorzystania,
- nieużyteczność sytuacyjna, gdy odpady użytkowe, z uwagi na ilość i miejsce po-wstawania, nie mogą być wykorzystane ze względów ekonomicznych.

W zależności od rodzaju i postaci surowca lub materiału drzewnego, z którego pochodzą, odpady drzewne można podzielić na:
• odpady z drewna litego (iglaste, liściaste):
- okrągłego,
- przetworzonego;
• odpady z materiałów drewnopochodnych:
- płyt aglomerowanych (np. płyt wiórowych, pilśniowych),
- sklejek i płyt stolarskich.

Odpady drzewne obciążone są różnego rodzaju materiałami pochodzenia organicznego, nieorganicznego oraz tworzywami sztucznymi. Materiały te, z technologicznego punktu widzenia, są lub też nie są możliwe do oddzielenia. Stopień zanieczyszczenia odpadów drzewnych, czyli ich uciążliwości dla środowiska, jest jednym z głównych kryteriów, wskazujących na kierunki ich utylizacji. W zależności od ilości, rodzaju i możliwości separacji zawartych zanieczyszczeń, można wyróżnić:
• odpady drzewne nie zawierające żadnych zanieczyszczeń lub zawierające znikome ilości substancji naturalnych, np. oleje, woski;
• odpady drzewne zawierające zanieczyszczenia:
- dające się oddzielić (np. metal, szkło, plastik, tkaniny, piasek),
- trudne do oddzielenia lub nie dające się oddzielić, powierzchniowe, o niskiej toksyczności (np. lakiery, farby, lepiszcza, folie, okładziny, laminaty),
- nie dające się oddzielić, o wysokiej toksyczności (np. środki ochrony drewna).

Drzewne odpady przemysłowe
Drzewne odpady przemysłowe powstają u producentów wyrobów, bazujących na przerobie surowca drzewnego, materiałów tartych i drewnopochodnych. Różnią się one pod względem rodzaju, postaci i jakości. Mogą pochodzić z przerobu drewna iglastego lub liściastego oraz mieć postać dużych i małych kawałków, wiórów, trocin, pyłu drzewnego czy kory.

Podaż drzewnych odpadów przemysłowych
O wielkości podaży drzewnych odpadów przemysłowych decyduje głównie skala produkcji poszczególnych przemysłów przerobu drewna oraz specyficzne uwarunkowania ich procesów technologicznych. Ocenia się, że w zakładach przemysłów przerobu drewna powstaje ok. 7,5 mln m3 drzewnych odpadów przemysłowych, co stanowi 27% całego pozyskania surowca drzewnego. Jest to znacząca baza surowcowa zarówno dla celów przemysłowych, jak i energetycznych.

Miejscem powstawania największej ilości drzewnych odpadów przemysłowych jest przemysł tartaczny. Udział tego przemysłu w podaży odpadów drzewnych stanowi ponad 63%. W grupie odpadów tartacznych przeważają odpady kawałkowe, w postaci zrzynów, opołów, oflisów, napływów korzeniowych, a ponadto trociny i kora.

Z pozostałych 37% odpadów drzewnych, 14% przypada na przemysł meblarski (odpady z elementów z tworzyw drzewnych i drewna litego, pył drzewny oraz trociny i wióry), 13% na przemysł płyt drewnopochodnych (odpady kawałkowe lite, z tworzyw drzewnych, a także wióry, pył drzewny i kora).

Odpady z przemysłu celulozowego stanowią ponad 8% całkowitej ilości odpadów (głównie kora).

Udział przemysłu stolarki budowlanej otworowej w podaży odpadów drzewnych nie przekracza 2%. Odpady powstające w tym przemyśle to głównie trociny i wióry oraz kawałkowe od-pady lite.

Główną grupę drzewnych odpadów przemysłowych stanowią odpady kawałkowe – ponad połowę ogółu powstających odpadów (rys. 1). W 68% pochodzą one z przemysłu tartacznego i są to odpady lite, tzw. „czyste”. Trociny i wióry stanowią ponad 28% ogólnej podaży odpadów. Ponad 86% z nich powstaje także w przemyśle tartacznym. Kora, która stanowi 16% wszystkich odpadów, pochodzi w ponad 50% z procesu korowania papierówki w przemyśle celulozowym. W ogólnej ilości powstających w przemysłach przerobu drewna drzewnych odpadów przemysłowych dominują odpady lite, tzw. „czyste”, które stanowią ponad 65%.

Zagospodarowanie drzewnych odpadów przemysłowych Drzewne odpady przemysłowe są w Polsce od wielu lat wykorzystywane powszechnie w produkcji przemysłowej oraz jako nośniki energii. Omawiając problem ich zagospodarowania, należy podkreślić, że przemysły wyznaczające ich podaż generują jednocześnie zapotrzebowanie na te odpady. Jest ono zróżnicowane i dotyczy zarówno odpadów własnych, jak i powstających w innych branżach drzewnych. Przeznaczone mogą być na cele przemysłowe (produkcyjne) oraz energetyczne.
Część drzewnych odpadów, powstających w przemysłach przerobu drewna, przeznaczana jest także na eksport (trociny, odpady kawałkowe w postaci zrębków) do wykorzystania w rolnictwie i ogrodnictwie (kora) oraz do przerobu przez drobnych wytwórców, np. galanterii drzewnej lub w innych przemysłach przetwórczych, np. garbarstwie.

Szacuje się, że w przemysłach przerobu drewna zagospodarowuje się ok. 6,4 mln m3, tj. 87% ogółu powstających drzewnych odpadów przemysłowych. W celach przemysłowych największe ilości odpadów drzewnych są wykorzystywane do produkcji płyt drewnopochodnych (płyt aglomerowanych - wiórowych i pilśniowych), a w celach energetycznych - przez przemysły tartaczny i meblarski.

Drzewne odpady przemysłowe, wykorzystywane w produkcji grupy płyt aglomerowanych, stanowią 44% zużywanego surowca drzewnego ogółem.
Na cele przemysłowe wykorzystywane są głównie odpady kawałkowe (85%), natomiast na cele energetyczne - trociny i wióry (15%) oraz kora (27%). Jest ona przeznaczana w znacz-nych ilościach również na inne cele, tj. na rolnictwo i ogrodnictwo.

Drzewne odpady poużytkowe
W miarę rozwoju przemysłu drzewnego i całej gospodarki, powiększają się zasoby drewna z zużytych wyrobów drzewnych. Podaż tego rodzaju odpadów jest w Polsce zupełnie nierozpoznana, bowiem nie prowadzono dotąd szerszych badań, zmierzających do konkretyzacji ilości takich odpadów, a w stosunkowo małym stopniu – do ich praktycznego wykorzystania.

Należy podkreślić, że wiedza o zasobach drzewnych odpadów poużytkowych staje się – w związku z włączeniem Polski do struktur UE – koniecznością, wynikającą przede wszystkim z faktu, że w wielu krajach europejskich istnieją bardzo restrykcyjne przepisy w zakresie ochro-ny środowiska, zmuszające do unikania tworzenia odpadów zarówno w procesie wytwarzania, jak i w fazie kończącej etap użytkowania danego produktu. Tradycyjne metody gromadzenia i pozbywania się drzewnych odpadów poużytkowych, czyli razem z innymi odpadami komunalnymi, uznaje się w tych krajach za przejaw marnotraw-stwa, a na dodatek zabiegi te są coraz kosztowniejsze i powodujące skażenie środowiska.

Źródłem drewna poużytkowego są zużyte fizycznie lub moralnie drzewne wyroby finalne (rys. 3). Ich ilość trudno określić. Trudności związane z rozpoznaniem podaży drzewnych odpadów poużytkowych spowodowane są m.in. ich specyficznymi cechami:
• znaczne zróżnicowanie postaci, wynikające z bardzo szerokiego asortymentu wyrobów drzewnych, z których pochodzą (np. stare belki stropowe, więźba dachowa, okna, drzwi, stare meble, słupy elektroenergetyczne, podkłady kolejowe, palety, skrzynki, skrzynie, materiały podłogowe);
• zróżnicowany skład materiałowy (np. drewno lite, materiały drewnopochodne, szkło, me-tal, plastik, materiały włókiennicze, materiały pochodzenia chemicznego);
• obciążenie środkami chemicznymi (np. farby, lakiery, środki ochrony drewna, kleje) i mineralnymi (np. piasek, resztki gruntu).

Podaż drzewnych odpadów poużytkowych
Ogólnie można stwierdzić, że ilość drzewnych odpadów poużytkowych jest funkcją wielkości zużycia wyrobów znajdujących się na rynku. Istnieje jednak wiele czynników dodatkowych, zmiennych i trudno wymiernych, które także wpływają na ilość i jakość drzewnych odpadów poużytkowych. Są to przede wszystkim: jakość gotowego wyrobu, warunki eksploatacji wyrobu, możliwość substytucji, poziom zamożności społeczeństwa, poziom kultury społecznej, wzorce konsumpcji i moda.

W wyniku badań Instytutu Technologii Drewna w Poznaniu ustalono, że potencjalna ilość drewna poużytkowego, możliwa do odzyskania wśród użytkowników wyrobów i materiałów drzewnych (budownictwo, komunikacja, energetyka, telekomunikacja, rolnictwo, transport, handel, konsumenci bezpośredni), wyniosła w 2002 r. prawie 5 mln m3, tj. 2,8 mln ton.

Największą pozycję w całkowitej masie drewna poużytkowego, możliwej do odzysku, stanowiło drewno, pochodzące z budownictwa (prawie 60%) oraz powstałe wśród bezpośrednich konsumentów wyrobów drzewnych (25%). W bazie drewna poużytkowego, powstającego w budownictwie, największy odsetek stanowiło drewno pochodzące z wyrobów drzewnych, służących do wyposażania wnętrz (46%), przy czym 53% odzysku w tej grupie to drewno z wyeksploatowanych okien i drzwi. Z potencjalnej masy drewna poużytkowego, powstającego wśród konsumentów, 75% stanowią odpady pochodzące z zużytych mebli.
Należy zauważyć, że w całkowitej ilości drewna poużytkowego dominuje drewno lite (ponad 87%).

Zagospodarowanie drzewnych odpadów poużytkowych
Drzewne wyroby gotowe, które zakończyły cykl życia, są znaczącym źródłem surowca wtórnego. Aby stały się wartościowym surowcem, możliwym do zagospodarowania, powinny być poddane procesowi segregacji pod względem ilości i rodzaju zawartych zanieczyszczeń, a następnie – pozbawione zbędnych składników.

O możliwościach wykorzystania drewna poużytkowego decyduje wiele czynników, m.in.: jego postać i rodzaj, miejsce i koncentracja występowania, sytuacja na rynku surowca drzewnego (popyt i podaż), opłacalność procesu przerobu. Głównym jednak kryterium, kwalifikują-cym drewno poużytkowe do odpowiedniego zastosowania, jest stopień zanieczyszczenia niebezpiecznymi i uciążliwymi dla środowiska substancjami chemicznymi.

Zasadniczymi kierunkami zagospodarowania drewna poużytkowego mogą być:
• wykorzystanie materiałowe, polegające na powtórnym wytworzeniu takiego samego lub podobnego wyrobu (lecz np. o mniejszych wymiarach), wytworzeniu nowego wyrobu, przekształceniu w półfabrykat (zrębki) do dalszego wykorzystania, głównie na materiały płytowe;
• wykorzystanie termiczne: spalanie, piroliza, zgazowanie;
• przetwarzanie termiczne (węgiel drzewny, gazy), biologiczne (kompost, substancje humusowe) i chemiczne (masy celulozowe, cukier).

Wybór i realizacja jednego lub kilku zamierzeń zagospodarowania drewna poużytkowego w Polsce wymaga stworzenia odpowiednich warunków organizacyjnych i techniczno-technologicznych, zapewniających najlepsze i najbardziej ekonomiczne jego wykorzystanie.
Z technologicznego punktu widzenia, proces zagospodarowania drewna poużytkowego powinien rozpocząć się od wykorzystania najlepszych rodzajów drewna poużytkowego. Takim jest drewno, pochodzące z opakowań drewnianych i palet. Dopiero w miarę zdobywania doświadczeń i umiejętności w zbiórce i przerobie takiego drewna, recykling powinien obejmować inne wyroby drzewne.

Dla materiałowego wykorzystania drewna poużytkowego, największe potencjalne znaczenie ma przemysł płyt pilśniowych i wiórowych. W Polsce kierunek przemysłowego wykorzystania tego surowca jest dopiero w fazie rozpoznawczej. Specjaliści oceniają, że z technologicznego punktu widzenia przemysł płytowy jest w stanie przerobić prawie wszystkie sortymenty drewna poużytkowego w litej postaci, pod warunkiem, że wykazują odpowiednią wytrzyma-łość oraz są wolne od niepożądanych zanieczyszczeń. Zrębki pozyskane z tego surowca mogą stanowić 10% całkowitego surowca, zużywanego w produkcji płyt wiórowych i pilśniowych.

W Polsce należałoby dążyć do tego, aby polityka w zakresie gospodarki odpadami stworzyła warunki efektywnego i czynnego działania na rzecz ochrony środowiska. Odpady poużytkowe powinny stać się przedmiotem obrotu handlowego i być traktowane jako wartościowy surowiec do wykorzystywania w pierwszej kolejności na cele przemysłowe, a dopiero w ostateczności - na cele energetyczne.

Podsumowanie

• O kształcie polskiego rynku drzewnych odpadów przemysłowych, w tym o wielkości ich zasobów, przesądza kilka czynników. Dotyczy to: specyfiki zasobów surowcowych Polski, rozwoju poszczególnych przemysłów przerobu drewna, poziomu i struktury surowców drzewnych, poziomu nowoczesności aparatu wytwórczego oraz stosowanych technologii w przemysłach przerobu drewna.
• Ocenia się, że w skali globalnej rynek drzewnych odpadów przemysłowych jest zrównoważony, tzn. że powstające drzewne odpady są całkowicie zagospodarowywane (głównie w przemysłach przerobu drewna, a ponadto w innych przemysłach przetwórczych i działach gospodarki). Ewentualna ich nadwyżka może mieć jedynie charakter lokalny i okresowy.
• Całkowicie niewykorzystaną jeszcze w Polsce bazą surowcową, której zasoby wzrastają w miarę rozwoju gospodarki, są drzewne odpady poużytkowe. Utracony zostaje surowiec drzewny, pochodzący z zużytych okien, drzwi, skrzyń, palet, mebli, drewna porozbiórkowego, szalunkowego itp.
• Z ekonomicznego i technologicznego punktu widzenia, za najbardziej racjonalne uznaje się wykorzystanie drewna poużytkowego, tj. surowca uzyskanego w wyniku uzdatnienia (segregacji, oczyszczeniu, rozdrobnieniu) drzewnych odpadów poużytkowych, do przemysłowego przerobu na płyty drewnopochodne lub cele energetyczne. Zadecydują o tym mechanizmy rynkowe. Nieznane dotąd rozmiary zasobów drzewnych odpadów poużytkowych (zarówno istniejących jak i potencjalnych), ani skala i charakter szans i zagrożeń, jakie ze sobą niosą, wymagają podjęcia w ramach gospodarki odpadami intensywnego i efektywnego działania na rzecz idealnego obiegu surowców, produktów i powstających odpadów, nie obciążającego środowiska.

Pierwsze w Polsce obszerne badania kwestii drzewnych odpadów poużytkowych prowadzi się w latach 2002-2003, w ramach projektu finansowanego przez Komitet Badań Naukowych, pt. „Zasoby drewna poużytkowego jako alternatywnego źródła surowca drzewnego” nr T08E 01222, pod kierunkiem doc. dr. hab. E. Ratajczaka

mgr inż. Aleksandra Szostak, doc. dr hab. Ewa Ratajczak, Instytut Technologii Drewna, Poznań


 
Komentarze Komentarze do artykułuSkomentuj Dodaj komentarz

Brak komentarzy. Twój komentarz może być pierwszy.

Powrót

REKLAMA

REKLAMA

REKLAMA


 
 
facebook
newsletter

Zapisz się na bezpłatny

Wiadomości z portalu na e-mail

Zapisz